شاید شما بهعنوان یک فرد بیمه شده، زیان دیدهاید و به منظور دریافت خسارتتان به شرکت بیمه مراجعه کرده باشید. اما مبلغی که به شما پرداخت شده کامل نبوده. در اینصورت ممکن است حس کرده باشید سرتان کلاه رفته است! اما اینطور نیست. در این مطلب ما سعی میکنیم تا به شما توضیح دهیم بخشی از خسارتی که شما پرداخت کردهاید، تحت عنوان فرانشیز، ضروری است و از رفتارهای مخاطره آمیز جلوگیری میکند. در ابتدا درمورد فرانشیز توضیح میدهیم تا با مفهوم آن به طور کامل آشنا شوید و سپس با استناد بر مقالات مختلف توضیح میدهیم که چگونه فرانشیز منجر میشود تا شخص بیمه شده دیگر رفتارهای مخاطره آمیز یا حتی پرخطر نداشته باشد. با ما همراه شوید تا درمورد یکی از مسائل مهم و جالب در کسب و کار بیمه آشنا شوید.
1. فرانشیز چیست؟فرانشیز بیمه نوعی اقدام پیشگیرانه در قراردادهای بیمهای است تا در حین خسارت گرفتن از تقلبات مربوطه جلوگیری شود و کسری بودجه در شرکت بیمه رخ ندهد. درواقع فرانشیز مقداری از خسارت است که بیمه گذار آن را متعهد میشود تا پرداخت کند. از این رو از رفتارهای متقلبانۀ وی جلوگیری و تا حدودی کسری بودجۀ شرکت بیمه جبران می شود. فرانشیز به خودی خود روی نرخ حق بیمه تاثیری ندارد. اما ممکن است برخی از شرکتها درصورت انتخاب فرانشیز بالاتر، تخفیفاتی را درنظر بگیرند. کلمۀ فرانشیز، به انگلیسی و فرانسویfranchise، ریشۀ لاتین دارد که به معنای معافیت یا آزادی هست. دلیل اینکه ما از تلفظ و کلمۀ فرانسوی آن استفاده میکنیم این است که بسیاری از اصطلاحات حقوقی ایران تحت نظام فرانسه است. در متون انگلیسی به وفور دیده میشود که فرانشیز بهعنوان ددوکتیبل،deductible، بهکار میرود. ددوکتیبل به معنای کسر شونده است. ددوکتیبل (کسرشونده) به معنای مبلغ یا درصد معینی از خسارت است که بیمهگذار متعهد میشود. در ایران به اشتباه از فرانشیز استفاده میکنیم. اما خود کلمۀ فرانشیز، در متون خارجی، محاسبه و معنای متفاوتی را دارد که در این مطلب توضیح دادن آن جایز نیست و منجر به سردرگمی خواننده میشود. پس بگذارید تا آن را همان فرانشیز بنامیم.
2. چرا فرانشیز در بیمه ضروری است؟وجود فرانشیز در بیمه دلایل مختلفی دارد. از جمله این دلایل عبارتاند از:1. بازدارندگی بیمه گذار از رفتارهای مخاطره2. جلوگیری از مراجعات بیمه گذار برای دریافت خسارتهای جزئی3. کمتر شدن تعهد بیمه گر از صرف هزینه اجتناب و صرفه جویی در زمان اختصاص نیروی انسانی برای محاسبه و پرداخت خسارتهای جزئی
3. رفتارهای مخاطره آمیزمنظورمان از رفتارهای مخاطره آمیز، مجموعه رفتارهایی هستند که منجر به نتایج نامطلوب میشوند و احتمال وقوع خسارت را افزایش میدهند. در راستای اتخاذ سبک زندگی ممکن است افراد با رفتارهایی درگیر شوند که مخاطره آمیز باشند. بیمه به تنهایی بدون وجود حق بیمههای مختلف و بهخصوص وجود مفهومی بهعنوان فرانشیز میتواند منجر به تشدید این رفتارها شود. در این بخش با استناد بر برخی از مقالات و همچنین مطرح کردن چندین مثال بهطور کامل توضیح میدهیم که فرانشیز چگونه میتواند منجر شود تا از رفتارهای مخاطره آمیز جلوگیری شود.فرانشیز در هر رشته بیمهای شرایط خاص خود را دارد. همچنین معمولا بسته به شرایط شرکتهای بیمه، در خطرات اصلی اعمال نمیشود و مختص خطرات اضافی است. برای مثال در رشتۀ آتش سوزی فرانشیز معمولاً شامل خطرات اضافی میشود. هر بار نیز فرانشیز در بیمۀ ثالث متفاوت است. برای مثال در بار اول 2.5 درصد، در بار دوم 5 درصد و در بار سوم 10 درصد است. معمولاً درمورد بدنۀ خودرو، فرانشیز یکسان و 10 درصد است. برای مثال اگر مقدار خسارت خودروی زیان دیده 20 میلیون تومان باشد؛ دراینصورت شرکت بیمه تنها پرداخت 18 میلیون آن را برعهده میگیرد و 2 میلیون آن برعهدۀ بیمه گذار است. بسته به نوع رشتۀ بیمه فرانشیز میتواند شایع باشد یا مطرح نشود. به عنوان مثال در بیمۀ های عمر فرانشیز هیچ توجیهی ندارد. زیرا سرمایۀ بیمه عمر مبلغی معین است و هیچ خسارتی وجود ندارد. بیمههای حادثه مربوط به از کار افتادگی یا نقص عضو است. در این نوع از بیمهها نیز فرانشیز رایج نیست. در برخی از رشته ها فرانشیز درصد معینی ندارد و بیمهگذار باتوجه به توان مالی که دارد آن را تقبل میکند. برای مثال در بیمههای مسئولیت اختیاری بیمه گذار رقمی را به عنوان فرانشیز قبول میکند. در اینجا به برخی از رشتههای بیمه میپردازیم و پی خواهیم برد که فرانشیز چگونه میتواند مانع مخاطرات اخلاقی باشد.
3.1 فرانشیز در رشتۀ خودرودر هر کسبوکاری ما نیاز داریم تا اقداماتی انجام دهیم که از رفتارهای مخاطره آمیز جلوگیری شود. درواقع نیاز هست تا اقداماتی پیشگیرانه صورت بگیرد. یکی از این اقدامات پیشگیرانه فرانشیز هست. تحقیقات مختلفی در این زمینه صورت گرفته که نشان میدهد تحت چه شرایطی ممکن است تا بیمه گر رفتارهای مخاطره آمیز داشته باشد. برای مثال غدیر مهدوی و لحله جعفری در مقالهشان تحت عنوان «اثر فرانشیز بر میزان مخاطره اخلاقی در اعلام خسارت بیمه خودرو» با مدل های تجربی و نظری نشان دادهاند که «خصوصیات فردی اشخاص بیمه شده تاثیر بسزایی در ایجاد انگیزش برای طرح درخواست های متقلبانه دربیمه خودرو دارد.»بهطور کلی در رشتۀ خودرو فرانشیز تاثیر بسزایی دارد. اگر فرانشیز وجود نداشته باشد فرد با رفتارهای مخاطره آمیز ممکن است مراقبت کمتری از خودروی خود کند و منجر به حوادث شود. درنتیجه نه تنها فرانشیز منجر به صرفه جویی در هزینههای شرکت بیمه، بلکه از رفتارهای پرخطر بیمه شده هم جلوگیری میکند. فرض کنید شما خودرویی دارید و آن را بیمه بدنه کرده باشید. اگر فرانشیز وجود نداشته باشد؛ ممکن است رفتارهای پرخطرتان بیشتر شود و کمتر به قوانین رانندگی توجه کنید.ناصری و کاظمی در مقالۀ منتشر شدهشان، تحت عنوان «رفتار رانندگی و اثر فرانشیز در بیمه بدنه خودرو» نشان دادند که کسانی که فرانشیز بالاتری را میپذیرند نسبت به دیگر افراد به طور میانگین 18 درصد کمتر مقصر حادثه شناخته میشوند. آنها میدانند که اگر تصادف کنند؛ باید مقدار قابل توجهی هزینه بپردازند. همچنین هرچقدر که مقدار خسارت بالاتر برود فرانشیز نیز افزایش مییابد. درنتیجه آنها میدانند تا جایی که میتوانند باید رفتارهای پرخطر در حین رانندگی نداشته باشند.
3.2. فرانشیز در رشتۀ درمانهمانطور که اشاره کردیم؛ یکی دیگر از دلایل وجود فرانشیز، عدم مراجعۀ مکرر بیمه گذار برای دریافت هزینه است. در این صورت هم در هزینه های شرکت بیمه صرفه جویی میشود؛ هم تنها در صورت موارد ضروری بیمه گذار درخصوص دریافت خسارت به شرکت بیمه مراجعه میکند. در مورد بیمه درمان نیز فرد بیمار در صورت داشتن بیماری کم خطر، کمتر تمایل پیدا میکند تا به دکتر مراجعه کند. در بیمه درمان فرانشیز نقش بخصوصی در جلوگیری از مخاطرات اخلاقی دارد. فرض کنیم فرانشیز وجود نداشته باشد؛ فرد بیمه شده ترجیح میدهد تا مراقبت خود را کم کند. دراینصورت میداند هرزمان که دچار بیماری شود میتواند به دکتر یا درمانگاه مراجعه کند و هزینه خود را از بیمه دریافت کند. این موضوع را مطلبی در مقاله خود به آن اشاره کرده است.مهدی ابراهیم نیا و همکاران وی مقالهای را تحت عنوان «تأثیر فرانشیز بر مخاطره اخلاقی بیمه شدگان خدمات درمانی نیروهای مسلح» منتشر کردهاند که در آن اشاره میکنند حذف فرانشیز منجر به استفاده غیر ضروری از خدمات درمانی میشود. آنها همچنین بیان کردند که فرد نمیتواند زمان و هزینۀ مربوط به درمان خود را پیشبینی کند. به همین دلیل فرانشیز باعث میشود تا از خود محافظت بیشتری کند. همچنین آنها اشاره کردند که فرانشیز منجر شده تا مراجعات سرپایی تا 23 درصد کاهش یابد. محمد پور و همکارانش هم اشاره کردهاند که فرانشیز در بیمه درمان منجر شده تا انگیزۀ پزشک برای تجویز خدمات اضافی نیز کاهش یابد. دراینصورت حذف فرانشیز منجر میشود تا پزشک نیز تجویز خدمات اضافی انجام دهد چون فکر میکند فرد بیمه شده قادر است تا هزینههای آنها را بپردازد.
3.3. فرانشیز در بیمۀ آتش سوزیدرکل فرانشیز بهمنظور کنترل ریسک شرکتهای بیمه تاثیر مطلوبی دارد. یکی از تاثیرات آن در بیمۀ آتش سوزی بسیار واضح است. درواقع فرد بیمه شده بخشی از ریسک را تقبل میکند. در بیمۀ آتش سوزی درصد فرانشیز میتواند متفاوت باشد و به عوامل مختلفی بستگی داشته باشد. تمامی این عوامل بر روی ریسک تاثیر مستقیمی دارند. یکی از تاثیرات فرانشیز در رشتۀ آتش سوزی افزایش اقدامات پیشگیرانۀ افراد بیمه شده در مقابل وقوع آتش سوزی است. رضایی و همکارانش در مقالۀشان، تحت عنوان «بررسی اثر فرانشیز بر رفتار بیمهگذاران در بیمه آتشسوزی ساختمانهای مسکونی»، اشاره کردند که بیمه گذارانی که درصد فرانشیز بالاتری را در بیمه نامۀ خود انتخاب کردند؛ اقدامات پیشگیرانۀ بیشتری را انجام دادهاند. این اقدامات پیشگیرانه میتواند شامل نصب سیستم اعلام و اطفای حریق استاندارد، استفاده از سیم کشی و تجهیزات برقی استاندارد و انجام بازرسیهای دورۀ ایمنی باشد. همچنین برای اینکه بیشتر مطلع شوید که فرانشیز چگونه در بیمۀ آتش سوزی ریسک را کاهش میدهد و از رفتارهای مخاطره آمیز جلوگیری میکند؛ میتوانیم به پژوهشی اشاره کنیم که توسط حسینی و دیگر نویسندگان، تحت عنوان «مخاطره اخلاقی در بیمه آتشسوزی واحدهای تجاری» اشاره کنیم. آنها در این پژوهش نشان دادند که واحدهای تجاری با بیمه نامۀ بدون فرانشیز نسبت به واحدهای تجاری با بیمه نامۀ دارای فرانشیز سه برابر بیشتر در اعلام خسارتهای آتش سوزی دچار تقلب و اغراق بودهاند.
4. نتیجه گیریدر این مطلب دیدیم که فرانشیز مفهومی بسیار ضروری در بیمه است. با استناد بر مقالات مختلف نشان دادیم:از تقلب و اغراق در هنگام خسارت جلوگیری میکند.باعث میشود تا بیمه گذاران مراقبت بیشتری از جان و اعموال خود کنند.مراجعات غیر ضروری به پزشک و خدمات درمانی را کاهش میدهد.انگیزۀ نصب تجهیزات ایمنی (مانند اعلام حریق) را افزایش میدهد.هزینۀ اداری و نیروی انسانی شرکتهای بیمه را کاهش میدهد.پس از خواندن این مطلب درمییابیم که فرانشیز نه تنها منجر میشود تا شرکت بیمه در هزینه و زمان خود صرفه جویی کند؛ بلکه رفتارهای پرخطر بیمه شده نیز کمتر میشود و حتی جانش هم بیشتر در امان میماند. همچنین وی مقداری از ریس را تقبل میکند. شما فقط تصور کنید فرانشیزی در بیمه وجود ندارد و فرد بیمه شده میتواند در هزمان که تمایل داشت خسارت کامل دریافت کند. آنگاه هم مراقبت او کم است هم منجر به تقلب و ناهنجاری میشود.
مهدوی، غدیر؛ جعفری، لحله. (1394). «اثر فرانشیز بر میزان مخاطره اخلاقی در اعلام خسارت بیمه خودرو». پژوهشنامه بیمه، سال 30، شماره 1.ناصری، احمد؛ کاظمی، سمیه. (1397). «رفتار رانندگی و اثر فرانشیز در بیمه بدنه خودرو». دوماهنامه علمی-تخصصی بیمه و صنعت، شماره 52.ابراهیمنیا، مهدی؛ و همکاران. (1399). «تأثیر فرانشیز بر مخاطره اخلاقی بیمهشدگان خدمات درمانی نیروهای مسلح». فصلنامه مدیریت سلامت.رضایی، محسن؛ کریمی، زهرا. (1398). «بررسی اثر فرانشیز بر رفتار بیمهگذاران در بیمه آتشسوزی ساختمانهای مسکونی». فصلنامه پژوهشهای بیمه، سال پنجم، شماره 1.حسینی، سیدعلی؛ نادری، احمد. (1400). «مخاطره اخلاقی در بیمه آتشسوزی واحدهای تجاری». مجله اقتصاد بیمه، دوره 3، شماره
